طاق‌ بستان (تاق‌ وه‌ سان یا تاق بستان) مجموعه‌ای تاریخی‌ – باستانی از کتیبه‌ها، سنگ‌ نوشته‌ها و سنگ‌ نگاره‌هایی است که بیشتر ساسانی هستند و در محله‌ای قدیمی به همین نام و در جوار شهر کرمانشاه بنا شده است. نام طاق‌ بستان فارسی شده لفظ  «تاق‌ وه‌ سان» در زبان کردی است که به غلط به «بستان» تبدیل شده است؛ در حالی که واژه «سان» در زبان کردی به معنای سنگ بوده، و منظور از «تاق‌وه‌سان» گنبدی است که از سنگ ساخته شده باشد؛ بنابراین بازگردان صحیح این نام در زبان فارسی «گنبد سنگی» خواهد بود. مجموعه طاق بستان در اوایل سده سوم میلادی، یعنی در بیش از سیصد سال پیش از اسلام ساخته شده و از نظر تاریخی ارزش بسیار زیادی دارد؛ این ارزش و اهمیت علاوه‌ بر پیشینه تمدنی ایران، در شناخت تطبیقی دیگر تمدن‌های دنیا نیز حیاتی بوده و در همه زمان‌ها مورد مطالعه و پژوهش تاریخ‌ پژوهان سایر تمدن‌ها قرار گرفته است. تاج‌ گذاری خسرو پرویز، تاج‌ گذاری اردشیر دوم، تاج‌ گذاری شاهپور دوم و سوم، و همچنین چند سنگ‌ نوشته و کتیبه به خط  پهلوی، کتیبه‌ای مربوط به مراسم شکار گراز و گوزن به دست سوارکاران و شکارچیان شاهی و صحنه‌هایی از نواختن موسیقی با آلات موسیقی چنگ و… از جمله آثار و بخش‌هایی است که در این مجموعه حک شده‌ و برای ایرانیان امروز به یادگار مانده است. پادشاهان ساسانی برای برگزیدن این مکان انگیزه‌های فراوانی داشته‌اند، که برجسته‌ترین آن‌ها اقلیم مناسب و قرارگیری در مسیر جاده ابریشم بوده است. از نظر اقلیمی و آب‌‌ و هوای مساعد نیز، کرمانشاه یکی از مناطق زیبا و حاصلخیز در طول زمان بوده است و مجموعه‌ای از کوهستان‌ها، چشمه‌ها، غارها، دامنه‌ها و دریاچه و دشت‌های حاصل‌خیز، این ناحیه را برای ایجاد تمدن و مرکزیت سیاسی‌ – اقتصادی مساعد کرده بود. مجموعه تاق‌ بستان مانند مجموعه بیستون یکی از مراکز و اهداف گردشگری در استان‌ کرمانشاه، در ایران و در دنیاست که همه‌ سال میزبان بسیاری از گردشگران و پژوهشگران حوزه‌های تاریخی، باستانی و معماری می‌شود. این گنجینه و موزه باستانی در کنار دیگر جاذبه‌های گردشگری کرمانشاه این استان را به یکی از قطب‌ها و مسیرهای گردشگری ایران تبدیل کرده است. امروزه مجموعه تاریخی – ‌طبیعی تاق‌ بستان در بسیاری از حوزه‌ها مانند حوزه‌های تاریخی، باستانی، هنری، مردم‌ شناختی، اسطوره‌ شناختی، اقلیمی و… مورد مطالعه و بازدید قرار می‌گیرد و بخش زیادی از مطالعات معاصر، مربوط به سبک زیست ساسانیان، فرهنگ پوشاک آن دوره، نمادها و سمبل‌ها، داستان‌ها و قصه‌های عامیانه در آن زمانه می‌باشد. پیشینه طاق بستان مجموعه تاق‌ وه‌ سان در اوایل سده سوم میلادی، یعنی در بیش از سیصد سال پیش از اسلام ساخته شده و از نظر تاریخی و باستان‌ شناختی ارزش بسیار زیادی دارد؛ این ارزش و اهمیت تاریخی علاوه‌ بر پیشینه تمدنی ایران، در شناخت تطبیقی دیگر تمدن‌های دنیا نیز حیاتی بوده و در همه زمان‌ها مورد مطالعه و پژوهش تاریخ‌ پژوهان سایر تمدن‌ها قرار گرفته است. در مورد اسامی به کار رفته برای تاق بستان باید به نوشته های مکتوب نویسندگان مراجعه کرد. حمداله مستوفی از این اثر تاریخی با نام صفه شبدیز یاد کرده است. ابن خردادبه نام شبداز به تاق بستان داده است. یاقوت حموی طاق بستام را بر طاق بستان نهاده است. اوژن فلاندن می گوید گاهی ایرانیان طاق بستان را تخت رستم عنوان می کنند. به گفته یاقوت حموی، تاق بستان را قنطوس بن سِنَّمار (معمار یونانی قصر خورنقِ یزدگرد یکم در سرزمین عراق) ساخته است. طاق بزرگ طاق بزرگ یا ایوان بزرگ، چنان که از نام آن پیداست، بزرگترین و مهم‌ترین سازه در مجموعه تاق‌ بستان بوده و با سنگ‌ نگاره تاج‌ گذاری خسرو دوم تزیین شده است. خسروپرویز با دست راست خود «فر ایزدی» را از اهورامزدا که در سمت چپ شاه قرار گرفته دریافت می کند. در سمت راست پادشاه نیز، الهه آب ها؛ «آناهیتا»، با دست راستش حلقه سلطنت را به او می بخشد. در دست چپ آناهیتا سبویی قرار دارد که آب از آن سرازیر می شوذ و حرکتی سمبلیک و نمادین است. نمادی از نزول برکت و قدرت به سرزمین ایران و فرمانروای آن. لباس خسروپرویز به شکل قبایی بلند است و شلواری چین خورده و گشاد که با مرواریدهای درشت طراحی شده اند. پادشاه تاج بزرگی بر سر دارد و بر فراز این تصویر، هلال ماه(نماد الهه آناهیتا) نقش بسته است. در طرفین آن بال های شاهین به عنوان نماد الهه بهرام (مظهر پیروزی) دیده می شود. همچنین در کناره ورودی طاق‌بزرگ، نگاره هایی از درخت زندگی، فرشتگان بالدار، مراسم شکار گراز و مرغان و ماهیان، مجالس بزم و شادی و نقش هایی از اسب، فیل و قایق وجود دارد. طاق کوچک طاق کوچک در میان سنگ‌ نگاره تاج‌ گذاری اردشیر دوم و طاق بزرگ قرار دارد و دارای فضایی مستطیلی است. این طاق شامل دو کتیبه بوده، مراسم تاج‌ گذاری شاهپور دوم و سوم را به تصویر می‌کشد. این دو کتیبه به ترتیب شرح چگونگی به قدرت رسیدن شاهپور اول و دوم، نسَب آن‌ها و شرح پیروزی‌هایشان را ثبت کرده است؛ هم‌چنین طاق کوچک دارای دو نقش در بالای دیواره طاق است. پلکان سنگی پلکان سنگی ردیفی هفتاد و هشت تایی از پله‌های حجاری شده در دل یکی از صخره‌ها‌ی تاق‌ بستان است که از جانب راست طاق‌های بزرگ و کوچک و در نزدیکی چشمه اصلی آغاز شده و به سمت حفره‌ای بیضی‌ شکل در بالا‌ دست طاق‌ها ادامه می‌یابد. در یکی از کاوش‌های اخیر، نقش‌ برجسته و سنگ‌ نگاره‌ای در این حفره بیضوی پدیدار شده است که به احتمال زیاد مربوط به دوره میترائیسم بوده، این پلکان معبر رسیدن به این سنگ‌ نگاره بوده است. پیش از این، کارشناسان به ناتمامی این پلکان و سازه مربوط به آن نظر داده بودند؛ اما گویا ساسانیان، به دلیل اختلاف مذهبی و دشمنی عمیقی که با میترائیان داشته‌اند، سازه‌ها، سنگ‌ نگاره‌ها و پلکان ورودی آن بناها را تخریب کرده‌اند و امروزه تنها بخشی از پلکان و بخشی از سنگ‌ نگاره‌ها بر جای مانده است. درخت رحمت درخت رحمت، درخت چنار کهن‌ سال و بلند قامتی است که در سال‌های اخیر به ثبت آثار ملی – طبیعی – فرهنگی رسیده است؛ این درخت منحصر به‌ فرد، قامتی نزدیک به چهل متر و تنه‌ای نزدیک به نُه متر دارد. قدمت و عمر طولانی چنار رحمت که در حدود میانه قرن پانزدهم میلادی، قرن نهم هجری کاشته شده از یک سو و بار سنت و باورهایی مقدسی که با خود به زمانه اکنون آورده از سوی دیگر، باعث شده تا این چنار کهن‌ را به عنوان اثری هم طبیعی و هم ملی و فرهنگی به ثبت برسانند. نقش برجسته اردشیر دوم نقش‌ برجسته اردشیر دوم مربوط به مراسم تاج‌ گذاری اردشیر دوم است که در کنار طاق کوچک در طاق بستان واقع شده است. این نقش‌ برجسته، نخستین نقش‌ برجسته تاق‌ بستان است و در آن اردشیر دست را به سوی حلقه پادشاهی یا شهریاری، که اهورامزدا به او تسلیم می‌دارد، دراز کرده ‌است. در طرف چپ اردشیر، تمثال میترا در حالت ایستاده‌ نقش شده که «برسم» به دست دارد و اردشیر دوم با نشانه‌های شاهنشاهی، متعلق به سده چهارم میلادی تصویر شده ‌است. کتیبه پهلوی تاق بزرگ دارای ایوان مستطیلی وسیع و مرتفعی است که در کناره‌ها با سنگ‌ نگاره فرشتگان بال‌ دار، درخت زندگی، مجلس شکار و تمثال اسب و… مزین شده است. این نقش‌ها با کتیبه‌ای به خط پهلوی ساسانی همراه بوده که گویی شرح مجلس بزم و شادمانی و توصیف یکی از مهمانی‌های شکار بوده است؛ این مجالس در دوره ساسانی و به دلیل قرار گرفتن شکارگاه شاهی در تاق‌ بستان معمول بوده و نقش و شرح آن را به یادگار حجاری نموده‌اند. چشمه‌های طاق‌ بستان چشمه‌های‌ موسوم به «چشمه‌های طاق‌ بستان»، از دل چهار قله فرخ‌ شاد، دوشاخ، زرده‌ بلین و سرطاق سرچشمه‌ می‌گیرند. نام‌های این پنج چشمه، که بزرگترین و برگزیده‌ترین چشمه‌ها از میان ده‌ها چشمه دیگر است، عبارت هستند از «تِک‌تِک» به معنای قطره‌ قطره، «وزمان» برگرفته از نام «وزمه» که همان «وسمه» و نام درختی است، «میوله(کوثر)» که از «میْو» یا «مو» که درخت انگور است گرفته شده است، «دواشکفت» که به دلیل قرار گرفتن در کنار غار دواشکفت است و «چشمه‌ بزرگ طاق‌ بستان» که اصلی‌ترین، پرآب‌ترین و بزرگترین آن‌هاست. از این پنج‌ چشمه، به غیر از «چشمه‌‌ بزرگ طاق‌ بستان» که پرآب و چشمه اصلی است و در کنار مجموعه‌ آثار طاق‌ بستان و هم‌سطح آن قرار دارد، بقیه، چشمه‌ها در ارتفاع به‌ نسبت بالایی قرار دارند و حتا دو چشمه «وزمان» و «میوله» در پشت جبهه شمالی کوه قرار دارند. نقش برجسته محمدعلی میرزا کتیبه‌ و نقش‌ برجسته مذکور به فرمان محمد علی‌ میرزا و در زمان حکومت قاجار در قرن ۱۹ میلادی، حکاکی شده و باعث تخریب بخش زیادی از این مجموعه باستانی با ارزش شده است. افزون بر تخریب آثار و کتیبه‌های ساسانی، ناهماهنگی سبک معماری و عدم سنخیت تاریخی آن با دیگر نقوش و کتیبه‌های باستانی باعث شده که همچون وصله‌ای ناجور، چشم‌انداز این مجموعه را خراب و مخدوش کرده، لطمه‌ها و آسیب‌های جبران‌ناپذیر بسیاری به این مجموعه عظیم و شگفت‌ انگیز ایران کهن وارد سازد. سوارکار زره پوش نقش‌ برجسته اسب‌ سوار زره‌ پوش، از نظر تاریخی و مرجع دارای ابهامات زیادی است و برخی باستان‌ شناسان آن را یک رزم‌ جو و برخی دیگر آن را متعلق به خسرو پرویز می‌دانند؛ البته تعدادی از پژوهندگان نیز او را «پیروز» یا «فیروز»، از شاهزادگان ساسانی می‌پندارند. حکاکان این فرد را با رخی به‌ صورت سه‌ وجهی و بدنی تمام‌ رخ تصویر نموده‌اند که بر پشت اسبی قوی نشسته‌ است و کلاه‌خودی که تمام چهره‌اش را پوشانده و تنها چشمانش را نشان می‌دهد بر سر دارد. او نیزه ای در دست راست گرفته و آن را به شانه خود تکیه داده است. در دست چپ او نیز سپری دایره ای شکل دیده می شود. روی کلاه‌ خود نیز تاجی قرار داشته و نواری متشکل از دو ردیف مروارید روی پایه تاج را تزیین کرده است؛ بخش حاشیه بالایی تاج نیز، با شیارهای عمودی به‌ طرزی زیبا تزیین شده است. سر و سینه اسب نیز با برگستوانی منگوله دار پوشیده شده است. شکارگاه خسروپرویز نقش‌ برجسته شکارگاه در دو دیواره جانبی ایوان بزرگ به تصویر کشیده شده است. این شکارگاه در نزدیکی طاق بستان قرار داشته است. در دیوار سمت راست ایوان بزرگ، شکار گوزن نمایش داده شده است. شکارچیان گوزن ها را رم داده و تعقیب می کنند. پادشاه نیز با حضور رامشگرانی که در چنگ نواختن هستند مشغول شادی است. در بخش زیرین نیز پادشاه در حالی که کمان به زه کرده، به دنبال شکار گوزن‌هاست. همچنین در بخشی از تصاویر، شترانی دیده می شوند که در حال حمل گوزن های شکار شده هستند. در دیوار سمت چپ ایوان بزرگ طاق بستان، شکار گراز به تصویر کشیده شده است. شکارگاه مکانی نیزارگونه و باتلاقی است. فیلبانان در حال هدایت گرازها به سمت نیزار هستند تا تا در تیررس پادشاه قرار بگیرند. در بخش بالایی قایقی دیده می شود که در آن بانوان در حال شادی و کف زدن هستند. پادشاه در قایق نخست با قدی بلندتر از دیگران ایستاده و کمان را به زه کرده و منتظر شکار است. قایقی دیگر در پشت شاه هست که  سرنشینان آن در حال نواختن چنگ هستند. تصویر دو گراز که توسط شاه شکار شده اند نیز در اینجا دیده می شود. موزه سنگ تاق بستان در مجموعه تاق‌ بستان و در نزدیکی طاق‌ها، موزه‌ای از سنگ‌ها، ستون‌ها، سرستون‌ها و دیگر قسمت‌های سازه‌ای باستانی قرار دارد که به موزه سنگ طاق‌ بستان موسوم است. بیشتر آثار موجود در موزه سنگ، متعلق به سازه‌های پیش از اسلام از جمله سازه‌های ساسانی است؛ بخشی از آن‌ها از باقیمانده کاخ‌ها، عمارت‌ها و سازه‌های ویران شده است. در موزه سنگ طاق‌ بستان بیش از چهل‌ و پنج قطعه سنگ تراش‌ خورده، در اندازه‌ها و اشکال متنوع وجود دارد، که تعدادی از آن‌ها مربوط به دوره‌های معماری اسلامی و تعدادی نیز به عماری ساسانی در دوره پیش از اسلام تعلق دارند. مشاهده بیشتر طاق بزرگ یا ایوان بزرگ، چنان که از نام آن پیداست، بزرگترین و مهم‌ترین سازه در مجموعه تاق‌ بستان بوده و با سنگ‌ نگاره تاج‌‌گذاری خسرو دوم تزیین شده است. بنایی با ابعاد تقریبی: عرض 8 متر، ارتفاع 12 متر و عمق 8 متر. خسروپرویز با دست راست خود «فر ایزدی» را از اهورامزدا که در سمت چپ شاه قرار گرفته، دریافت می کند. در سمت راست پادشاه نیز، الهه آب ها؛ «آناهیتا»، با دست راستش حلقه سلطنت را به او می بخشد. در دست چپ آناهیتا، سبویی قرار دارد که آب از آن سرازیر می شود و حرکتی سمبلیک و نمادین است. نمادی از نزول برکت و قدرت به سرزمین ایران و فرمانروای آن.